ගඩලාදෙණිය විහාරය: කළුගල් කැටයම් අතරින් ගම්පොළ යුගයේ කලාව හඳුනාගනිමු
ගම්පොළ යුගයේ ශිල්පීන් කළුගල තුළ රිද්මය සහ චලනය මතු කළේ කෙසේද? ගඩලාදෙණියේ ගල් කුලුනු, නර්තක රූප, ප්‍රතිමාගෘහය සහ විජයෝත්පාය නිරීක්ෂණය කරන හැටි විභාගයට අදාළ කරුණු සමඟ.
ගඩලාදෙණිය විහාර භූමියට ඇතුළු වූ විට අපේ නෙත මුලින්ම ගැටෙන්නේ කළුගලින් නිමවූ ප්‍රතාපවත්, ගාම්භීර ගොඩනැඟිල්ල දෙසටයි. එහෙත් එහි සැබෑ කලාත්මක වටිනාකම හඳුනාගැනීමට නම් ගොඩනැඟිල්ලේ විශාලත්වය දෙස බැලීම පමණක් ප්‍රමාණවත් නොවේ. ඉදිරිපස ගල් කුලුනක්, පාදමේ කැටයම් කළ වාදකයෙකු හෝ ප්‍රධාන ප්‍රතිමාගෘහයේ වහලය දෙස මොහොතක් විමසිලිමත්ව බලන්න.
තද කළුගලකින් ශිල්පියා නර්තනයක සියුම් චලනයන් මතු කළේ කෙසේද? දැවැන්ත ගල් කුලුනක් ගොඩනැඟිල්ල දරා සිටින අතරම අලංකාර නිර්මාණයක් බවට පත්වුණේ කෙසේද? බෞද්ධ විහාරයක දකුණු ඉන්දීය ද්‍රවිඩ ගෘහ නිර්මාණ ලක්ෂණ හමුවන්නේ ඇයි?
ගඩලාදෙණිය විහාරය නරඹන ගමන අර්ථවත් කලා පාඩමක් බවට පත්වන්නේ මෙවැනි ප්‍රශ්න ඔස්සේ එහි සැඟවුණු ශිල්පීය රහස් විමසා බැලීමට පටන්ගත් විටයි.
1. ගඩලාදෙණිය විහාරය පිහිටා ඇත්තේ කොහේද?
ගඩලාදෙණිය රජමහා විහාරය පිහිටා තිබෙන්නේ මහනුවර දිස්ත්‍රික්කයේ උඩුනුවර, පිළිමතලාවට ආසන්න ප්‍රදේශයක පිහිටි ස්වාභාවික ගල් පර්වතයක් මතයි. මහනුවර අවට මධ්‍යකාලීන කලා උරුමය සොයා යන සංචාරයකදී ලංකාතිලක විහාරය සහ ඇම්බැක්කේ දේවාලය සමඟ එකම දිනකදී පහසුවෙන් මෙයත් නැරඹිය හැකිය.
ඓතිහාසික ලේඛනවල මෙන්ම සෙල්ලිපිවල සද්ධර්මතිලක විහාරය යන නමින්ද හඳුන්වන ගඩලාදෙණිය, 14 වන සියවසේ ගම්පොළ යුගයේ ගෘහ නිර්මාණ සහ මූර්ති කලාව අධ්‍යයනය කිරීමට ඇති අගනාම ස්ථානයකි. බෞද්ධ විහාරයක් සහ දේවාල අංග එකම වහලක් යට සුසංයෝගීව ඒකාබද්ධ කර තිබීම මෙහි ඇති තවත් සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි.
2. ඓතිහාසික පසුබිම, රාජ්‍ය අනුග්‍රහය සහ ශිල්පියා
ගඩලාදෙණිය විහාරයේ ඉතිහාසය ආරම්භ වන්නේ ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1344 දී, එනම් ගම්පොළ රාජධානියේ හතරවන බුවනෙකබාහු රජතුමාගේ රාජ්‍ය සමයේදීය. විහාරය පිහිටුවීමේදී ගෞරවනීය ධර්මකීර්ති සංඝරාජ ස්ථවිරයන් වහන්සේ මූලික ආගමික නායකත්වය සහ මඟපෙන්වීම ලබාදුන් බව විහාර පර්වතයේ කොටා ඇති සෙල්ලිපියෙන් තහවුරු වේ.
මෙහි ප්‍රධාන නිර්මාණ ශිල්පියා ලෙස සෙල්ලිපියේ සඳහන් වන්නේ ගණේශ්වරාචාර්ය යන නාමයයි. ඔහු දකුණු ඉන්දියානු සම්භවයක් සහිත ප්‍රවීණ වාස්තු විද්‍යාඥයෙකු ලෙස හඳුනාගැනෙන අතර, ගොඩනැඟිල්ල පුරා දැකගත හැකි දකුණු ඉන්දීය විජයනගර් හා පාණ්ඩ්‍ය වාස්තු ලක්ෂණවලින් ඒ සම්බන්ධතාව මැනවින් පැහැදිලි වේ.
- සිසුන්ට උපදෙසක්: විභාගයකදී රජුගේ නම පමණක් මතක තබාගැනීම ප්‍රමාණවත් නොවේ; රාජ්‍ය අනුග්‍රහය (හතරවන බුවනෙකබාහු රජු), ආගමික නායකත්වය (ධර්මකීර්ති හිමි) සහ ප්‍රධාන ශිල්පියාගේ දැනුම (ගණේශ්වරාචාර්ය) යන ත්‍රිවිධ සංකලනය මෙවැනි විශිෂ්ට ස්මාරකයක් බිහිවීමට පාදක වූ ආකාරය තේරුම් ගත යුතුය.
3. කළුගලින් නිමවූ ප්‍රධාන ප්‍රතිමාගෘහය
ගඩලාදෙණියේ වඩාත්ම කැපී පෙනෙන ලක්ෂණය වන්නේ ගොඩනැඟිල්ලේ ප්‍රධාන ව්‍යුහය සඳහා කපා ඔපදැමූ කළුගල් (Ashlar Masonry) යොදා තිබීමයි. කළුගල් කුට්ටි එකිනෙක මනාව පෑහෙන සේ සකසා බිත්ති, කුලුනු සහ පැතලි ගල් පියස්ස නිර්මාණය කර ඇත.
මෙහිදී තේරුම් ගත යුතු වැදගත් කරුණක් තිබේ: “කළුගල් විහාරයක්” යනු මුළු ගොඩනැඟිල්ලම එකම ගල් පර්වතයක් හාරා හෝ කපා නිමකළ ගුහාවක් නොවේ. එය ස්වාභාවික ගල් පර්වතය මත කළුගල් කුට්ටි ගොඩනංවා සාදන ලද ගොඩනැඟිල්ලකි. කළුගලේ ඇති බර සහ ශක්තිමත් බව විහාරයට ගාම්භීරත්වයක් ලබාදෙන අතරම, ඒ මත නෙළා ඇති සියුම් කැටයම් මඟින් ගොඩනැඟිල්ලට අලංකාර සැහැල්ලු බවක්ද එක් කර තිබේ.
4. මණ්ඩපය, අන්තරාලය සහ ගර්භගෘහය
ගඩලාදෙණියේ ප්‍රධාන ගෘහ නිර්මාණ සැකැස්ම හඳුනාගැනීමට පහත අංග තුන අත්‍යවශ්‍ය වේ:
- මණ්ඩපය (Mandapa): ප්‍රධාන දොරටුවෙන් ඇතුළු වන ඉදිරි විවෘත ශාලාව. බැතිමතුන් රැස්වන සහ ප්‍රධාන පිළිමය වෙත නෙත් යොමුකරවන ප්‍රවේශය.
- අන්තරාලය (Antarala): මණ්ඩපය සහ ගර්භගෘහය යා කරන පටු අතරමැදි කොටස. බාහිර ලෝකයෙන් අභ්‍යන්තර ශුද්ධ භූමියට මාරුවන සංක්‍රාන්ති අවකාශය.
- ගර්භගෘහය (Garbhagriha): ප්‍රධාන බුද්ධ ප්‍රතිමාව තැන්පත් කර ඇති අභ්‍යන්තර පූජනීය කුටිය. සිතුවිලි නිශ්චල කරවන, අඳුරු හා පූජනීය කේන්ද්‍රස්ථානය.
පිටත මණ්ඩපයේ සිට අභ්‍යන්තර ගර්භගෘහය වෙත ගමන් කරන විට ආලෝකය ක්‍රමයෙන් අඩුවී, බැතිමතාගේ අවධානය ස්වභාවිකවම ප්‍රධාන බුදුරුව වෙත යොමු වන සේ අවකාශය කළමනාකරණය කර ඇත.
තවද, ඉදිරි මණ්ඩපය ආවරණය කර ඇත්තේ පැතලි ගල් පියස්සකිනි. ප්‍රධාන ගර්භගෘහයට ඉහළින් නැඟී සිටින්නේ දකුණු ඉන්දීය ආරයේ ශිඛරයකි (Shikhara). මෙම ශිඛරය මුදුනේ දාගැබක හැඩය ගත් ස්තූපිකාවක් දක්නට ලැබෙන අතර, මෙය ලංකාවේ ගෙඩිගේ සම්ප්‍රදායට අයත් සුවිශේෂී වාස්තු ලක්ෂණයකි.
5. ගල් කුලුනක සැඟවුණු හැඩ සංවිධානය
විහාරයේ ඉදිරිපස සභා මණ්ඩපයේ ඇති ගල් කුලුනු දෙස පහළ සිට ඉහළට නිරීක්ෂණය කරන්න. කුලුන එකම හැඩයක් ඇති දිගටි ගලක් ලෙස නොපෙනෙන්නේ, එහි සිව්රැස් (සමචතුරස්‍ර) සහ අටැස් (අෂ්ටාස්‍ර) කොටස් මාරුවෙන් මාරුවට නෙළා ඇති බැවිනි.
මේ හැඩතල මාරුවීම නිසා කුලුනට අපූරු දෘශ්‍ය රිද්මයක් ලැබේ. පැතලි මුහුණත් සහ දාර මත ආලෝකය සහ සෙවණැලි වැටෙන ආකාරය වෙනස් වන නිසා කුලුනේ ඝනත්වය මැනවින් මතු වේ.
- ජනප්‍රවාදයක් විචාරශීලීව බැලීම: ඉදිරිපස වම් කුලුන ප්‍රධාන ඉන්දියානු ශිල්පියාත්, දකුණු කුලුන ලාංකික ශිල්පියෙකුත් නිර්මාණය කළ බවත්, ලාංකික ශිල්පියාගේ කැටයම් වඩාත් සියුම් බවත් කියන ජනප්‍රිය කතාවක් පවතී. කුලුනු දෙක අතර කැටයම් රටාවල යම් විවිධත්වයක් තිබුණද, එවැනි ජනප්‍රවාදයක් සත්‍ය ඓතිහාසික සාධකයක් ලෙස නොව, ප්‍රචලිත මතයක් ලෙස හඳුනාගැනීම විචාරශීලී සිසුවෙකුගේ ලක්ෂණයයි.
6. කළුගල තුළ චලනය මවන නර්තකයන් සහ වාදකයන්
ගඩලාදෙණියේ පාදම් තීරුවල (Basement moldings) නෙළා ඇති නර්තක හා වාදක රූප මධ්‍යකාලීන ලාංකේය මූර්ති කලාවේ අග්‍රගණ්‍ය නිර්මාණ සමූහයකි. මෙහි විවිධ තූර්ය වාදන භාණ්ඩ, බෙර වර්ග, තාලම්පට සහ ඒවා වයන ඉරියව් මෙන්ම භාරතීය නාට්‍ය ශාස්ත්‍රයට අනුකූල නර්තන චලනයන් දැකගත හැකිය.
එක් නර්තන රූපයක් තෝරාගෙන හොඳින් බලන්න:
- අතක් ඉහළට එසවී ඇත්තේ කුමන වක්‍රතාවකින්ද?
- දණහිස් දෙපසට නැමී (මණ්ඩි ඉරියව්වෙන්) ශරීරයේ බර එක් පාදයකට සමබර කර ඇත්තේ කෙසේද?
- ඉණෙන් ශරීරය නැමී ඇති ත්‍රිභංග ලක්ෂණය ගල මත මතු කර ඇත්තේ කෙසේද?
නිශ්චල, තද කළුගලක චලනයක් (Movement) මතු කරන්නේ ශරීරයේ හැරීම් සහ අත්පාවල රිද්මයානුකූල පිහිටුවීම මඟිනි. විභාගයකදී "කැටයම් ඉතා ජීවමානයි" කියා ලිවීම වෙනුවට, ශරීරයේ නැමියාවන් සහ චලනයන් ගල මත දක්වා ඇති අන්දම නිදසුන් සහිතව පැහැදිලි කිරීමෙන් ඉහළ ලකුණු හිමි වේ.
7. ප්‍රධාන බුද්ධ ප්‍රතිමාව සහ මකර තොරණ
ප්‍රධාන ගර්භගෘහයේ වජ්‍රාසනයක් මත වැඩහිඳින දැවැන්ත හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් සහ ඒ දෙපස හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමා සතරක් නිරීක්ෂණය කළ හැකිය:
- හිඳි ප්‍රතිමාවේ ලක්ෂණ: දෑත් එක මත එක තබා ධ්‍යාන මුද්‍රාව දක්වයි. වීර ආසනයෙන් වැඩහිඳින අතර, නෙත් විවෘතව ඇත. සිවුරේ රැළි තනි සමාන්තර රේඛා ලෙස නොව, තරංගාකාර රිද්මයකින් යුතුව නෙළා තිබේ. සිරස මත සිරස්පතක් දක්නට ලැබේ.
- මකර තොරණ: ප්‍රතිමාවට පසුබිමින් ඇති දැවැන්ත මකර තොරණ හුදු සැරසිල්ලක් පමණක් නොවේ. මකරාගේ මුඛයෙන් විහිදෙන වක්‍ර ලියවැල්, දෙවිවරුන්ගේ රූප සහ කින්නර රූප මඟින් බුද්ධ ප්‍රතිමාව වටා ප්‍රබල දෘශ්‍ය රාමුවක් (Visual Frame) ගොඩනඟා, නරඹන්නාගේ ඇස සෘජුවම බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ මුහුණත වෙත යොමු කරවයි.
- යුග සංසන්දනය: විහාර ගොඩනැඟිල්ල 14 වන සියවසේ ගම්පොළ යුගයට අයත් වුවද, අද ප්‍රතිමාවල දක්නට ඇති දීප්තිමත් වර්ණාලේප සහ ඇතැම් අංග පසුකාලීන මහනුවර යුගයේ ප්‍රතිසංස්කරණවල ප්‍රතිඵල බව වෙන්කර හඳුනාගත යුතුය.
8. විජයෝත්පාය: මධ්‍ය ස්තූපය වටා සැකසුණු වාස්තු විස්මය
ප්‍රධාන විහාර ගෙයින් මඳක් දකුණු පසින් පිහිටි විජයෝත්පාය නම් ස්තූප මන්දිරය ගඩලාදෙණියේ තවත් අද්විතීය වාස්තු නිර්මාණයකි:
- සැලැස්ම: මෙය ස්වාභාවික ගල් තලාව මත කළුගල් කුලුනු මතින් ඔසවා ඇති ආවරණයක් සහිත මධ්‍ය ස්තූපයකින් සහ ඒ වටා සතර දිශාවට මුහුණ ලා ඇති කුඩා පරිවාර ස්තූප සතරකින් සමන්විත වේ.
- ප්‍රතිමා කුටි: මධ්‍ය ස්තූපය යට සිව්දිශාවට මුහුණ ලා ඇති කුඩා කුටි 4ක් තුළ බුද්ධ ප්‍රතිමා තැන්පත් කර ඇත.
- ගජසිංහ කොරවක්ගල්: මෙහි පියගැට පෙළ දෙපස ඇති කොරවක්ගල් නිර්මාණය කර ඇත්තේ ඇතාගේ හොඬවැල සහ සිංහයාගේ සිරුර එක්වූ ගජසිංහ රූපයෙනි. පියගැට පාමුල ඇති සරල සඳකඩපහණද ගම්පොළ යුගයේ ලක්ෂණ කියාපායි.
මධ්‍යයේ ඇති විශාල අංගය වටා කුඩා අංග සමමිතිකව සංවිධානය කිරීමෙන් සමබරතාව සහ දිශානුගත පිළිවෙළ මනාව ගොඩනඟා ඇති ආකාරය විජයෝත්පායෙන් දැකගත හැකිය.
විභාගය සඳහා සංක්ෂිප්ත අධ්‍යයන සටහන
- යුගය සහ කාලය: ගම්පොළ යුගය (ක්‍රි.ව. 1344).
- රාජ්‍ය අනුග්‍රහය: හතරවන බුවනෙකබාහු රජතුමා.
- ආගමික නායකත්වය: ධර්මකීර්ති ස්ථවිරයන් වහන්සේ (සෙල්ලිපි සාක්ෂි).
- ප්‍රධාන ශිල්පියා: ගණේශ්වරාචාර්ය (දකුණු ඉන්දීය ආභාසය).
- නිර්මාණ මාධ්‍යය: ප්‍රධාන වශයෙන් කපා හැඩගැන්වූ කළුගල් (Ashlar masonry).
- ගෘහ සැලැස්ම: මණ්ඩපය, අන්තරාලය, ගර්භගෘහය සහ ශිඛරය (ගෙඩිගේ සම්ප්‍රදාය).
- ප්‍රධාන මූර්ති හා කැටයම්: හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාව, මකර තොරණ, නර්තක හා වාදක රූප, සිව්රැස්-අටැස් ගල් කුලුනු.
- අමතර නිර්මාණ: විජයෝත්පාය ස්තූප සංකීර්ණය, ගජසිංහ කොරවක්ගල්.
සංචාරක ඔබට ප්‍රායෝගික මඟපෙන්වීමක්
- නිරීක්ෂණ අනුපිළිවෙළ: මුලින්ම විහාරයේ සමස්ත බාහිර හැඩය බලන්න. අනතුරුව ඉදිරි මණ්ඩපයේ ගල් කුලුනු, පාදමේ වාදක කැටයම්, ඇතුළත ප්‍රධාන ප්‍රතිමාව සහ අවසානයේ විජයෝත්පාය ස්තූපය වෙත ඔබේ නිරීක්ෂණය යොමු කරන්න.
- ආචාරධර්ම: විනීත ඇඳුමකින් සැරසී පැමිණෙන්න. කළුගල් කැටයම් හෝ පැරණි සිතුවම් අතින් ස්පර්ශ කිරීමෙන් වළකින්න. ඡායාරූප ගැනීමේදී බුද්ධ ප්‍රතිමාවලට පිටුපා පෙනී නොසිටින්න.
ගඩලාදෙණියෙන් නික්ම යාමට පෙර පාදමේ ඇති එක් කුඩා නර්තක රූපයක් දෙස මොහොතක් නැවතී බලන්න. ගල නිශ්චල වුවද, රූපයේ රිද්මය සදාකාලිකව චලනය වෙමින් පවතී. දක්ෂ ශිල්පියෙකු දෘඪ කළුගලක් තුළ පවා ජීවය රඳවා තැබූ ආකාරය වටහාගැනීමට හොඳම සාක්ෂිය එයයි.