ලංකාතිලක විහාරය: පැන්හල්ගල මත ගොඩනැඟුණු ගෘහ නිර්මාණ හා කලා උරුමය
ගල් තලාව, ගඩොල් මන්දිරය, මහා බුද්ධ ප්‍රතිමාව සහ දේවාල පහ: උඩුනුවර ලංකාතිලකය එකම ගම්පොළ යුගයේ නිර්මාණයක් ලෙස කියවන හැටි විභාගයට අදාළ කරුණු සමඟ.
ලංකාතිලක විහාරය වෙත ළඟා වන ඕනෑම කෙනෙකුගේ නෙත මුලින්ම ඇදී යන්නේ විශාල ගල් පර්වතයක් මත තේජවන්තව අහසට නැඟී සිටින දැවැන්ත, ධවල වර්ණ ගොඩනැඟිල්ල දෙසටයි. පහළින් පුළුල්ව ආරම්භ වී ඉහළට යන විට ක්‍රමයෙන් කුඩා වන පියසි මට්ටම්, ප්‍රතාපවත් ගඩොල් බිත්ති සහ සිව්දෙසින් විහිදුණු නිස්කලංක කඳුකර පරිසරය ඊට එක් කරන්නේ අසමසම ගාම්භීරත්වයකි.
එහෙත් පිටත පෙනුමෙන් පමණක් ලංකාතිලකයේ සැබෑ ගැඹුර මැනිය නොහැක. ඇතුළත ඇති අඩි 18ක් පමණ උසැති මහා බුද්ධ ප්‍රතිමාව, විසිතුරු මකර තොරණ, ලී වියන් මත ඇඳි සිව් හංස පූට්ටුව ඇතුළු බිතුසිතුවම් මෙන්ම, එකම ගොඩනැඟිල්ල තුළ පිහිටි දේවාල සංකීර්ණයද එකට ගළපා බැලූ විට එහි සැබෑ ඓතිහාසික හා කලාත්මක අගය වටහාගත හැකිය.
ලංකාතිලකය අධ්‍යයනය කිරීම යනු ගොඩනැඟිල්ලක්, ප්‍රතිමාවක්, සිතුවමක් සහ ආගමික විශ්වාස පද්ධතියක් තනි විශිෂ්ට නිර්මාණයක් ලෙස එකට කියවාගැනීමේ අපූරු අත්දැකීමකි.
1. මේ මහනුවර උඩුනුවර පිහිටි ලංකාතිලක විහාරයයි
මෙහිදී අප සාකච්ඡා කරන්නේ මහනුවර දිස්ත්‍රික්කයේ උඩුනුවර, දවුලගල ප්‍රදේශයේ පිහිටි ලංකාතිලක රජමහා විහාරය පිළිබඳවයි. මෙය 12 වන සියවසේ පොළොන්නරුවේ ඉදිකළ ගඩොල් පිළිමගෙය වන ලංකාතිලකය සමඟ පටලවා නොගත යුතුය.
මෙම විහාරය ඉදිකර ඇත්තේ පැන්හල්ගල නමින් හඳුන්වන ස්වාභාවික කළුගල් තලාව මතයි. පිළිමතලාවේ සිට දවුලගල දෙසට දිවෙන මනරම් මාර්ගය ඔස්සේ ළඟාවිය හැකි මෙම පුදබිම, ගඩලාදෙණිය සහ ඇම්බැක්කේ දේවාලය සමඟ එකම සංචාරයකදී නැරඹිය හැකි 14 වන සියවසේ මධ්‍යකාලීන කලා ත්‍රිත්වයේ ප්‍රමුඛතම සාමාජිකයෙකි.
2. ඓතිහාසික පසුබිම, රාජ්‍ය අනුග්‍රහය සහ නිර්මාණ ශිල්පියා
ලංකාතිලක විහාරය ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1344 දී, ගම්පොළ රාජධානියේ හතරවන බුවනෙකබාහු රජතුමාගේ රාජ්‍ය සමයේදී ඉදිකරන ලද්දකි.
විහාරය ඉදිකිරීමේදී මුල්‍යමය හා සංවිධානාත්මක ප්‍රධාන අනුග්‍රහය දක්වන ලද්දේ එකල සිටි ප්‍රබලතම රාජ්‍ය නිලධාරියා වූ සේනාලංකාධිකාර අමාත්‍යවරයා විසිනි. විහාර භූමියේ ගල් පර්වතයේ කොටා ඇති ප්‍රකට සිංහල සහ දෙමළ සෙල්ලිපි මඟින් විහාරය කරවීම, ඊට පිදූ ඉඩකඩම් සහ රන් රිදී ආභරණ පිළිබඳ සවිස්තර තොරතුරු අනාවරණය වේ.
මෙහි ප්‍රධාන වාස්තු විද්‍යාඥයා ලෙස සෙල්ලිපිවල සඳහන් වන්නේ ස්ථපති රායර් (Sthapati Rayar) නමැති දකුණු ඉන්දීය සම්භවයක් සහිත ප්‍රවීණ ශිල්පියායි. මෙහිදී අප මතක තබාගත යුත්තේ, මෙය හුදෙක් දේශීය හෝ විදේශීය කියා වෙන්කළ යුතු එකක් නොවන බවයි. දකුණු ඉන්දීය ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීය ඥානයත්, ලාංකේය සම්ප්‍රදායික අවශ්‍යතා සහ බෞද්ධ සංකල්පනුත් මනාව මුසු කරමින් මෙරට භූමියට ගැළපෙන පරිදි ගොඩනැඟූ විශිෂ්ට මුහුන් වාස්තු නිර්මාණයක් (Hybrid Architecture) ලෙස මෙය හඳුනාගත යුතුය.
3. ගල් තලාව ගොඩනැඟිල්ලේම පදනම කරගත් හැටි
ලංකාතිලකය දෙස බලන විට, ගොඩනැඟිල්ලට යටින් ඇති ස්වාභාවික කළුගල් පර්වතයත් නිරීක්ෂණය කරන්න. ශිල්පියාට වැඩ කිරීමට ලැබුණේ සමතලා කළ භූමියක් නොවේ; උස්-පහත් ස්වාභාවික ගල් තලාවකි.
ශිල්පියා ඒ ස්වාභාවික ගලට හානි නොකර, ඊට අනුගත වන සේ පදනම සකස් කළේය:
- පාදම සඳහා ගල්: ගොඩනැඟිල්ලේ දැවැන්ත බර දරාගැනීම සඳහා අත්තිවාරම සහ පහළ පාදම සකසා ඇත්තේ කපා ඔපදැමූ දැවැන්ත කළුගල් කුට්ටිවලිනි.
- බිත්ති සඳහා ගඩොල් සහ හුණු බදාම: බිත්ති සහ බාහිර සැරසිලි අංග නිර්මාණය කර ඇත්තේ පුළුස්සන ලද ගඩොල් සහ කල්පවතින හුණු බදාම භාවිතයෙනි.
- පියස්ස සඳහා දැව සහ උළු: වහලයේ සැකිල්ල සඳහා දැවද, පියස්ස ආවරණය සඳහා පැතලි පෙති උළුද යොදාගෙන තිබේ.
ද්‍රව්‍යවල කාර්යභාරය බෙදී ඇත්තේ එලෙසිනි. කළුගලෙන් පදනමේ සදාකාලික ස්ථාවර බව තහවුරු වන අතර, ගඩොල් සහ බදාමයෙන් බිත්තිවල උස සහ සියුම් වාස්තු ලක්ෂණ හැඩගැන්වීමට ඉඩකඩ ලැබී ඇත.
4. මුල් මහල් සතර සහ වර්තමාන පියසි මට්ටම්
ඓතිහාසික මූලාශ්‍ර සහ සෙල්ලිපි සාක්ෂිවලට අනුව, ලංකාතිලකයේ මුල් ගොඩනැඟිල්ල මහල් හතරකින් (Four storeys) සමන්විත වූ දැවැන්ත මන්දිරයකි. කාලයාගේ ඇවෑමෙන් ඉහළ මහල් විනාශ වීමෙන් පසු, පසුකාලීන ප්‍රතිසංස්කරණවලදී එය අද අප දකින ආකාරයට සකස් විය.
අද පිටතින් බලන විට ක්‍රමයෙන් කුඩා වන පියසි මට්ටම් තුනක් (Three-tiered roof) දැකගත හැකිය. මෙහිදී මතක තබාගත යුතු කරුණක් වන්නේ, අද පෙනෙන වහල මට්ටම් ගණන සහ ඇතුළත භාවිත කළ හැකි මහල් ගණන එකක් නොවන බවයි.
කලාත්මක ඇසකින් බලන විට, ඉහළට යන විට පියසි මට්ටම් ක්‍රමයෙන් කුඩා වීම නිසා ගොඩනැඟිල්ලේ සිරස් උස (Verticality) මැනවින් ඉස්මතු වේ. පහළ ඇති පුළුල්, බරපතළ ගඩොල් ස්කන්ධයත්, ඉහළින් ඇති සැහැල්ලු දැවමය පියසිත් අතර මනා දෘශ්‍ය සමබරතාවක් ගොඩනැඟී තිබේ.
5. ඇතුළත සැලැස්ම: මණ්ඩපය, අන්තරාලය සහ ගර්භගෘහය
ලංකාතිලකයේ අභ්‍යන්තර සැලැස්මද සම්භාව්‍ය මධ්‍යකාලීන පිළිමගෙයක ලක්ෂණ විදහා දක්වයි:
- මණ්ඩපය: බැතිමතුන් රැස්වන ඉදිරිපස ප්‍රධාන විවෘත ශාලාව.
- අන්තරාලය: මණ්ඩපය සහ ගර්භගෘහය යා කරන පටු අතරමැදි අවකාශය.
- ගර්භගෘහය: ප්‍රධාන බුද්ධ ප්‍රතිමාව තැන්පත් කර ඇති මධ්‍ය පූජනීය කුටිය.
පිටත ආලෝකවත් මණ්ඩපයේ සිට අඳුරු ගර්භගෘහය වෙත ගමන් කරන විට, බිත්තිවල ඝනකම වැඩි වන අතර ආලෝකය ක්‍රමයෙන් අඩුවේ. එමඟින් නරඹන්නාගේ සිත එකඟ කරවා, අවධානය සම්පූර්ණයෙන්ම ප්‍රධාන බුද්ධ ප්‍රතිමාව වෙත යොමු කරවීමට වාස්තු විද්‍යාත්මකව ඉඩ සලසා ඇත.
6. පිවිසුමේ මකර තොරණ සහ බාහිර වාස්තු සැරසිලි
ප්‍රධාන දොරටුව අභියසට ගිය විට, එහි ඇති විසිතුරු මකර තොරණ සහ දෙපස ඇති ගඩොල් සිංහ රූප යුගලය නෙත ගැටේ. දොරටුව වටා සමමිතික, ගාම්භීර ආරක්ෂක මුරවළල්ලක් නිර්මාණය කිරීමට මේවා උපකාරී වේ.
කල්පිත මකර රූපය: මකරා යනු ස්වාභාවික සතෙකුගේ අනුකරණයක් නොවේ; ඇතා, සිංහයා, කිඹුලා, වඳුරා, මත්ස්‍යයා, ගුරුළා වැනි සතුන් සත් දෙනෙකුගේ අංග එකතු කර නිර්මාණය කළ කල්පිත මංගල සංකේතයකි. ඇත් සොඬ සිහ පා යුග කන් ඌරා දත් පෙළ කිඹුලු ය යුග නෙත් වඳුරා වෙත් මසු ඇඟ ගුරුළුගෙ පිය පතරා යුක්ත ය මේ හැමගෙන් රුව මකරා
- බොරදම් (Moldings) සහ කුලුනු හැඩ: බාහිර බිත්ති දිගේ ඇත් රූප, කුලුනු හැඩ සහ උස් වූ බොරදම් පන්ති නිරීක්ෂණය කරන්න. බොරදම් මඟින් දැවැන්ත පැතලි බිත්ති තල තිරස්ව කොටස් කරමින් ගොඩනැඟිල්ලට අලංකාර රිද්මයක් එක් කරයි.
7. මහා බුද්ධ ප්‍රතිමාවේ රූපමය ලක්ෂණ
ගර්භගෘහය තුළ වඩාහිඳුවා ඇති විශාල හිඳි බුද්ධ ප්‍රතිමාව ලංකාතිලකයේ කලාත්මක කූටප්‍රාප්තියයි:
- මුද්‍රාව සහ ඉරියව්ව: වජ්‍රාසනයක් මත වීර ආසනයෙන් වැඩහිඳිමින්, දෑත් එක මත එක තබා ධ්‍යාන මුද්‍රාව දක්වයි. සිරස මත ගිනිසිළුවක හැඩය ගත් උස් සිරස්පතක් දැකගත හැක.
- විවෘත දෙනෙත් සහ සෘජු බව: අනුරාධපුර සමාධි පිළිමයේ මෙන් අඩවන් දෙනෙත් වෙනුවට, මෙහි ඇත්තේ කෙළින්ම ඉදිරිය බලා සිටින පූර්ණ විවෘත දෙනෙත්ය. උඩුකය සෘජුව, දැඩි ස්ථාවරත්වයකින් නෙළා ඇත.
- තරංගාකාර සිවුරු රැළි: සිවුරේ රැළි තනි සමාන්තර රේඛා නොව, රිද්මයානුකූලව රැළි ගැසුණු තරංගාකාර (Wavy) ස්වභාවයක් ගනී. එය ශරීරය මත රෙද්දක් වැටී ඇති ආකාරය පෙන්වන අතරම, පුනරාවර්තන මෝස්තර රටාවක් බඳුය.
- පසුබිම් මකර තොරණ: ප්‍රතිමාවට පිටුපසින් දෙවිවරුන් සහ ලියවැල් රටාවලින් සමන්විත මහා මකර තොරණක් පිහිටා ඇති අතර, එමඟින් ප්‍රධාන බුදුරුවට අලංකාර දෘශ්‍ය රාමුවක් සපයයි.
- කලා විචාරයක් ගොඩනඟන හැටි: විභාගයකදී "මෙම පිළිමයේ ආධ්‍යාත්මික බව අඩුයි" වැනි පෞද්ගලික තීන්දු දෙනවාට වඩා, "විවෘත දෙනෙත්, සෘජු ඉරියව්ව සහ පැහැදිලි තරංගාකාර සිවුරු රැළි මඟින් ප්‍රතිමාවේ රූපමය ගාම්භීරත්වය සහ ශක්තිමත් බව අවධාරණය කර ඇත" යනුවෙන් නිරීක්ෂණය කළ හැකි කරුණු මත පදනම්ව විචාරය ලිවීමෙන් ඉහළ ලකුණු හිමි වේ.
8. වියන් සිතුවම්: "සිව් හංස පූට්ටුව" සහ ලියවැල්
ලංකාතිලකයේ ලී සිවිලිම් සහ බිත්ති මත ඇති සිතුවම් අතරින් වඩාත්ම ප්‍රසිද්ධ වන්නේ සිව් හංස පූට්ටුව නම් විශිෂ්ට මෝස්තරයයි:
- සංයුතියේ රහස: හංසයන් සිව්දෙනෙකුගේ බෙලි එකිනෙක පටලවා, එක් කේන්ද්‍රයකින් පෙති විහිදෙන්නාක් මෙන් රවුමකට සකස් කර ඇත. මෙහිදී සත්ත්ව රූපය ස්වාභාවිකත්වයෙන් ඔබ්බට ගෙන ගොස්, චක්‍රාකාර සමමිතික මෝස්තරයක් බවට පත් කර තිබේ.
- ඍණ අවකාශය (Negative Space): හංසයන්ගේ බෙලි සහ සිරුරු අතර මැදින් ඉතිරි වන හිස් අවකාශය දෙස බලන්න. ඒ හිස්තැන්වලින් පවා නෙළුම් මලක හැඩය සිහිපත් කරන අලංකාර රටාවක් මතු වේ.
- ලියවැල් රටා: ඒ වටා දිවෙන ලියවැල් මෝස්තරවලින් තලය මනාව පුරවා, පුනරාවර්තන රිද්මය මතු කර ඇත.
9. විහාරය සහ දේවාල එකට හමුවන වාස්තු සම්ප්‍රදාය
ලංකාතිලකයේ ඇති අතිශය දුර්ලභ සමාජ-ආගමික ලක්ෂණය වන්නේ, බෞද්ධ විහාරය වටා එකම ගොඩනැඟිලි ව්‍යුහය තුළ දේවාල පහක් (පංච මහා දේවාල) පිහිටුවා තිබීමයි.
විහාර මන්දිරයේ බාහිර බිත්තිවලට සම්බන්ධ වන සේ:
- උපුල්වන් (විෂ්ණු) දේවාලය
- සමන් දේවාලය
- විභීෂණ දේවාලය
- කතරගම (ස්කන්ධ) දේවාලය
- ගණපති (ගණදෙවි) දේවාලය
යනුවෙන් සිව්දිශාවට මුහුණ ලා දේවාල පහක් නිර්මාණය කර ඇත. 14 වන සියවසේ ගම්පොළ සමාජයේ බෞද්ධ වන්දනාව සහ දේව ඇදහිලි අතර පැවති සමීප සහජීවනය ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය මඟින් මැනවින් තහවුරු කෙරෙන කදිම සාක්ෂියක් වන්නේ මෙයයි.
10. ගල් මතුපිට සටහන් වූ ඓතිහාසික සෙල්ලිපි
විහාරයට පිවිසෙන ගල් තලාව මත කොටා ඇති දැවැන්ත සිංහල සහ දෙමළ සෙල්ලිපි විහාරයේ ඉතිහාසය පවසන ජීවමාන ලියවිලි වේ.
හතරවන බුවනෙකබාහු රජු සහ සේනාලංකාධිකාර අමාත්‍යවරයා කළ පරිත්‍යාග, ගොඩනැඟිල්ලේ මහල් පිළිබඳ විස්තර සහ විහාරයට පවරා දුන් ගම්බිම් පිළිබඳ නීතිමය තොරතුරු මෙහි සඳහන් වේ. පුරාණ ගොඩනැඟිල්ලක් තේරුම් ගැනීමේදී එහි බාහිර හැඩය මෙන්ම, ඊට අදාළ ලේඛනගත මූලාශ්‍රද එකට කියවිය යුතු බව මෙයින් පැහැදිලි වේ. (සෙල්ලිපි මත පය තැබීමෙන් හෝ ඒවා ස්පර්ශ කර අතුල්ලීමෙන් වළකින්න).
විභාගය සඳහා සංක්ෂිප්ත අධ්‍යයන සටහන
- පිහිටීම: මහනුවර දිස්ත්‍රික්කයේ උඩුනුවර, දවුලගල; පැන්හල්ගල පර්වතය මත.
- යුගය සහ කාලය: ගම්පොළ යුගය (ක්‍රි.ව. 1344 පමණ).
- රාජ්‍ය සමය: හතරවන බුවනෙකබාහු රජතුමා.
- ප්‍රධාන අනුග්‍රාහකයා: සේනාලංකාධිකාර අමාත්‍යවරයා (සෙල්ලිපි සාක්ෂි).
- ප්‍රධාන ශිල්පියා: ස්ථපති රායර් (දකුණු ඉන්දීය සම්භවයක් සහිත).
- භාවිත කළ ද්‍රව්‍ය: කළුගල් (පාදම), පුළුස්සන ගඩොල් සහ හුණු බදාම (බිත්ති), දැව හා උළු (පියස්ස).
- ගෘහ නිර්මාණ සැලැස්ම: මණ්ඩපය, අන්තරාලය, ගර්භගෘහය; මුල් මහල් 4; අද පෙනෙන තෙමහල් පියසි මට්ටම්.
- ප්‍රධාන මූර්ති ලක්ෂණ: ධ්‍යාන මුද්‍රාව සහිත දැවැන්ත හිඳි බුදුරුව, විවෘත දෙනෙත්, තරංගාකාර සිවුරු රැළි, මකර තොරණ.
- සුවිශේෂී සැරසිලි: ලී වියනේ ඇති සිව් හංස පූට්ටුව, ලියවැල්, සිංහ රූප, ඇත් රූප සහ බොරදම්.
- සුවිශේෂී සමාජ අගය: එකම වහලක් යට පිහිටි පංච මහා දේවාල (උපුල්වන්, සමන්, විභීෂණ, කතරගම, ගණපති) සහ සෙල්ලිපි.
සංචාරකයෙකු ලෙස ලංකාතිලකය රසවිඳින හැටි
- ගඩලාදෙණිය සමඟ සසඳන්න: ගඩලාදෙණිය සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ කළුගලින් නිමවූ, ශිඛරයක් සහිත ඝනකම් ගොඩනැඟිල්ලකි. ලංකාතිලකය යනු ගල් පදනමක් මත ගඩොලින් අහස උසට නැඟුණු, දැවමය පියසි මට්ටම් සහිත දැවැන්ත මන්දිරයකි. මේ වෙනස සංසන්දනය කිරීම ඉතා ප්‍රියජනක අත්දැකීමකි.
- නිරීක්ෂණ අනුපිළිවෙළ: පැන්හල්ගල පාමුල සිට ගොඩනැඟිල්ලේ සමස්ත සිරස් රිද්මය නරඹන්න. අනතුරුව පිවිසුමේ මකර තොරණ සහ සිංහ රූප, ඇතුළත දැවැන්ත බුද්ධ ප්‍රතිමාව, ලී සිවිලිමේ සිව් හංස පූට්ටුව, පිටත බිත්තිවල ඇති දේවාල කුටි සහ අවසානයේ ගල් තලාවේ ඇති සෙල්ලිපි නිරීක්ෂණය කරන්න.
- ආචාරධර්ම: විනීත ඇඳුමකින් සැරසෙන්න. පාවහන් ඉවත් කළ යුතු ස්ථානවලදී උපදෙස් පිළිපදින්න. සෙල්ලිපි සහ සිතුවම් ආරක්ෂා වන සේ නරඹන්න.
ලංකාතිලකයෙන් සමුගැනීමට පෙර ගල් තලාවේ කෙළවරකට වී ගොඩනැඟිල්ල දෙස නැවත හැරී බලන්න. ස්වාභාවික කළුගල් පර්වතයක් මතින් මතු වී, ගඩොල් බිත්ති ඔස්සේ පියසි මට්ටම් තුනකින් අහස ස්පර්ශ කරන ඒ මහා වාස්තු විස්මය, 14 වන සියවසේ අපේ මුතුන්මිත්තන් සතුව තිබූ නිර්මාණශීලී පරිණතභාවය ඔබටත් නිහඬව කියාපානු ඇත!